• پیش‌خوان
• بایگانی
• ویژه‌نامه
• انتشارات
• 

  شماره هشت » نقد و مقاله
 فاطمه اختصاری » ترفندهای زبانی در غزل پست مدرن (مبحث واج)

ترفندهای زبانی در غزل پست مدرن (مبحث واج):

توجه ویژه به زبان و مباحث زبانشناختی چیزی نیست که کسی بتواند در ادبیات پسامدرن انکارش کند اما وقتی غزل پست مدرن (البته از دیدگاه عده ای) ادعا دارد که نه مدرن و نه پسامدرن است! و در واقع بازتاب دوره ی گذار؟؟ و وانمود وضعیت حال حاضر جامعه و تفکر پسامدرن در ساختار مدرن زده ( نمی گویم مدرن) است تکلیف توجه به زبان چه می شود؟!

این سؤالی نیست که بخواهم در اینجا به آن جواب بدهم بلکه آنچه می خواهم درباره آن حرف بزنم نوعی تقسیم بندی جزءنگر و چند مثال است که به درک ساختار؟؟ این ترفندها و برخورد راحت تر با آنها به ما کمک می کند:
ترفندهای زبانی را در نگاهی مسامحه آمیز می توان به سه یا چهار دسته تقسیم کرد که من در این مقاله به بخش اول آن می پردازم:
بخش اول: ترفندهایی که در واحد واج (صامتها و مصوتها) اتفاق می افتند

صامتها:
برای این که دوستان کلاسیک خیالشان راحت شود که درباره چیز عجیبی حرف نمی زنم و غزل پست مدرن توطئه اجانب و استکبار جهانی برای نابودی میراث چندین هزارساله ادب فارسی نیست مثالی لوث شده (بر اثر تکرار) را می زنم که نوعی ساده از این برخورد با زبان در ادبیات کلاسیک است:
خیزید و خز آرید که هنگام خزان است/ باد خنک از جانب خوارزم وزان است...
این ساده ترین استفاده از زبان است حس و اثر روان شناختی که هر حرف در ذهن مخاطب خویش می گذارد و در این مثال درشتی « خ » و « ز » و بازتاب آن در ذهن با تکرار ( دقت کنید که این ساده ترین راه است نه بهترین راه )
برای آنکه نیمایی سرایان هم ناراحت نشوند مورد زیرپوستی تری را از « فروغ » مثال می زنم:
« در آستانه ی فصلی سرد »
اینجا نیز همان تکنیک تکرار و ویژگیهای روان شناختی حرف « س » است که سوز و سردی را به مخاطب منتقل می کند

در غزل پست مدرن هم مثالهایی از این تکنیک را می توان ذکر کرد البته در اینجا دیگر واج آرایی خاصیت تکنیکی خودش را از دست داده و به جزئی جدایی ناپذیر از شعر تبدیل می شود زیرا غزل پست مدرن با مخاطب طرف است و اثرهایی که ناخودآگاه بر ذهن او ایجاد می شود پس توجه به اثرات روانشناختی هر کلمه و در اینجا صامت نه تکنیکی زیبا کننده ی شعر بلکه یک قانون پیش فرض همانند وزن و قافیه است این اجبار را در مثالهای زیرپوستی تر و ناملموس تر بیشتر می توان حس کرد:
تو لای مبل خودت می لمی میان لبت/ لب ملول ِ لیلاست خانم مجنون! « سید مهدی موسوی» ( ۹ حرف «ل» و ۷ حرف «م» در یک بیت )
صد سال به سیاهی سالی که آخرش... « مونا زنده دل» ( ۴ صدای « س» در یک مصرع )
ساعت سه بار... زد به سرم ، عاشقش شدم/ رنگ سیاه ، صحنه ی خالی ، صدای زنگ « هدی قریشی » ( ۶ صدای « س» در یک بیت ، توجه داشته باشید که در زبان فارسی س و ص و ث یک تلفظ داشته و در شعر خانم زنده دل ، قریشی و فروغ دارای یک کارکرد می باشند)
واژه ها دستِ مرا روی زمین رو کردند/ مثلِ این شرم که در لحظه ی دیدار...شود!
ردِ آوازِ تو بر گونه ی من می رقصید/ تا مرا بر هوسِ دستِ تو آوار... -: شود! « محمدرضا شالبافان» ( ۱۳ حرف « ر » در دو بیت که البته در کل غزل تکرار نامحسوس حرف «ر» ادامه دارد)
وبعد غلت زدی روی تخت بی ربطت « محمد حسینی مقدم » ( ۵ صدای «ت» در یک مصرع )
...مثل همیشه مات شبیخون او شدیم/ آشیل عشق پاشنه ای تیر خورده داشت/ شیطان وزیده بود و هوا بوی مرده داشت «علی بهمنی» (۹ حرف «ش» در یک بیت و نیم )
صدای خِس خس ِ سینه... - برقص با این سوت! «سامره اسدزاده» ( ۶ صدای «س» در یک مصرع )
و هزاران مثال دیگر...

فکر می کنم واضح بود که حتی در همین مثالها هم طرز استفاده و منظور ازکاربرد واجها متفاوت بوده و حتی تکنیکهای مختلفی در استفاده از آنها به چشم می خورد مثلا « هدی قریشی » با وجودی که از تکرار کمتری استفاده می کند اما با به کارگیری یک صدای « س» در هر ترکیب در واقع بار آن را در کل بیت تقسیم می کند و در تنها ترکیبی که از این صدا بهره نمی برد سه بار پیاپی صدای «ش» به گوش می رسد که هم آن جمله را از متن جدا می کند هم حس متفاوت آن را القا می کند...
وجود مناطق مختلف در مغز برای تحلیل هر حرف همراه با ریزه کاریهای تلفظ حتی در صامتهای هم خانواده باعث شده که ترفندهای زبانی در سطح واج بتواند دارای گستردگی و عمق بیشتری شده و جای خود را به عنوان یکی از ارکان شعر امروز و غزل پست مدرن تثبیت کند. مطمئنا این بحث از دیدگاههای زیست شناسیک ، روان شناسیک و زبان شناسیک قابل بررسی های عمیقتری نیز می باشد که هرکدام مقاله یا مقالات جداگانه ای را طلب می کند.

در واقع غیر از اثرات روان شناختی صامتها در مغز و محلهای مختلف گیرنده های آن ( و بالطبع انتقال احساسات مختلف ) حتی درسطح تلفظ نیز دارای گوناگونی هایی هستند که آنها را از هم جدا کرده و از کوتاهترین صامتها تا نزدیکترین آنها به مصوتها از لحاظ کشیدگی تقسیم می کند که در موقع استفاده از کشیدگی واجها و موسیقی کلام توجه به این قسمت نیز مفید است:
۱- stop ها: مکث در کلام ایجاد می کنند مثل ب ، پ ، ت ( و در فارسی ط ) ، د ، ک ، گ
۲- nasal ها: تلفظ کوتاه و ادا شدن از بینی مثل م ، ن
۳- fricative ها: خروج هوا از جلوی دهان و دارای کشیدگی اما کوتاه مثل ف ، و ( منظور واو فارسی است ) ، س ( و در فارسی ص و ث ) ، ز ( و در فارسی ظ ، ذ و ض ) ، ش
۴- affricative ها: کشیدگی بیشتر مثل ج و چ
۵- glide ها: کشیدگی زیاد مثل ی
۶- liquid: دارای ارتعاش مثل ر ( که در فارسی ارتعاش بیشتری نیز دارد)
نکته جالب توجه اینست که به جز اثر روان شناختی هر حرف در ذهن مخاطب اعتقاد دارند که صامتهای با کشیدگی بالاتر tense بوده و نوعی حالت عصبی و وسواسی را نسبت به صامتهای با کشیدگی پایین که lax هستند القاء می کنند حال اگر این موضوع را در کنار اثر روانی خود صامت بگذاریم گاهی همخوانی ، گاهی تضاد و... ایجاد می کند که با ترکیب و تجزیه تحلیل ، می تواند ما را در برانگیختن احساسات مختلف در ضمیر ناخودآگاه مخاطب یاری ببخشد.

مصوتها:
برای آنکه باز هم دوستان کلاسیک سرا ناراحت نشوند بحث را با مثالی از ادبیات کلاسیک شروع می کنیم
خواب ِ نوشین ِ بامداد ِ رحیل / باز دارد پیاده را ز سبیل
( تکرار کسره به نوعی طولانی بودن و کشدار شدن خواب و گذشت زمان را نشان می دهد بدون اینکه هیچ اشاره ی مستقیمی به این قضیه شود)
حالا مثالی معاصرتر از « احمد شاملو »:
من چه ناپاکم اگر ننشانم از ایمان خود چون کوه/ یادگاری جاودانه...
( که تکرار مصوت الف بلندی کوه را القا می کند)
حالا در غزل پست مدرن این تکنیک هم مانند مثالهای بخش صامت به جزئی جدایی ناپذیر از شعر تبدیل می شود و درواقع اگر هم تکنیکی مورد استفاده قرار می گیرد در کاربرد و چگونگی استفاده از ترفند زبانی است نه در وجودیت قضیه ( فکر می کنم مثالی که در بخش خانم قریشی زدم کاملا قابل تعمیم و تسری در این بخش هم می باشد )
مثالهای زیادی هم در این راستا در غزلهای پست مدرن وجود دارد که مجبوریم به چندتایی قناعت کنیم:
... رقص من و تندی آهنگ جاز/ چرخ زدم توی دو چشمت ببین... «زهراسادات حسینی» ( به کارگیری ۱۷ مصوت کوتاه در مقابل ۴ مصوت بلند که تندی رقص و هیجان و به طور کلی حرکات سریع را منعکس می کند )
...از پشت ِ گریه های ِ گم ِ ماهواره ها/ تا در میان ِ بستر ِ سیاره ات ... «حمید سهرابی» ( دور بودن خود را در سفینه اش با به کارگیری پیاپی کسره ها نشان می دهد)
این بطری ِ سقوط شده در میان ِ آب/ از دست های ِ یخ زده ی ِ یک خدای ِ خواب↓ / آلوده ی ِ مچاله ی ِ تنهای ِ خسته است... «الهام میزبان» ( خواب آلودگی و خستگی خدا با تکرار کسره و ایجاد تتابع اضافات و حالت فرودی که در هر مصوت کسره نهفته است و به نوعی سکندری خوردن خدا را وانمود می کند ایجاد می شود )
دوباره تف شده میز توالتم خیس است/ فنی توئین... «زهرا معتمدی» ( تکرار مصوت -ُ ضمّه و همراهی آن با صامت «ت» سه بار پیاپی هر دو وانمود تف و آوای آن است البته اینگونه همراستایی صامت و مصوتها را ما در این مقاله بررسی نخواهیم کرد و به وقت بهتری وا می گذاریم )
میان ِ لحظه ی ِ خیس ِ رها شدن خوابید «سید مهدی موسوی» (استفاده ترکیبی از مصوتها در یک مصرع رخ می دهد یعنی ۳ کسره ی متوالی در انتهای کلمات که با توجه به اینکه کسره کمترین کشیدگی را در بین مصوتها دارد حرکت در فرود و ادامه داری رابطه ی جنسی را نشان می دهد بعد مصوت بلند «الف» در انتهای کلمه «رها» که بیشترین کشیدگی را دارد لحظه ی ارضاء را ترسیم می کند که خود صدای مصوت هم حتی یادآور همان لحظه است بعد دیگر هیچ مصوتی تا آخر مصرع در پایان کلمات به کار نمی رود و فقط دو صامت داریم که القا کننده سستی و رکود و خواب است)
و هزاران مثال دیگر...

می بینیم که با وجود محدودیت مصوتها (که در زبان فارسی فقط ۶ مصوت داریم) در غزل پست مدرن و هر ژانر شعری که نسبت به زبان بی تفاوت نباشد استفاده های گوناگونی از آنها می شود گرفت که حتی در مثالهای محدود بالا دو استفاده متفاوت از کسره در شعر الهام میزبان و حمید سهرابی و استفاده های ترکیبی نظیر مصراع جناب موسوی تأیید کننده ی همین مضمونند.
مطمئنا استفاده از واجها و ترفندهای زبانی در سطح واج بسیار محدودتر و ابتدایی تر از دیگر بخشها می باشد و در غزل پست مدرن هم کمتر مورد توجه قرار می گیرد و خلاقیت های کمتری را هم شامل می شود پس در همینجا این بخش را تمام می کنیم و در مقالات بعدی به سراغ ترفندهای زبانی در کلمه (و در واقع بازیهای صرفی) می رویم که محدوده وسیعتری را شامل شده ، بحث و جدلهای بیشتری را نیز به همراه خواهد داشت...

در واقع باید یادآور شد که ریشه این ترفند همان واج آرایی ساده است که در غزل پست مدرن به صورت متکاملتر کاربرد بیشتری می یابد. مطمئنا همانگونه که در مقالات شاعران این ژانر بارها گفته شده تبارشناسی غزل پست مدرن را می توان تا آغاز شعر پارسی دنبال کرد و اصلا نگاه غیرخطی ما به زمان مانع هر نوع خط کشی تاریخی می گردد.
یادآوری یک نکته نیز ضروری می باشد و آن اینست که به علت کثرت شاعرانی که در ژانر غزل پست مدرن کار می کنند و عدم چاپ آثار به صورت مجموعه و محدودیت ما در آوردن مثال ممکن است حتی بسیاری از مثالهای مناسب و نامهای بزرگ فراموش شوند که امیدوارم دوستان عزیز در تکمیل هر مبحث یاری بخش ما باشند.