• پیش‌خوان
• بایگانی
• ویژه‌نامه
• انتشارات
• 

  شماره هشت » نقد و مقاله
 مهدی دوگوهرانی » آسیب شناسی نمایش نامه نویسی

پیش فرض
به زعم حقیر ، همه ی ارکان یک اثر هنری ، از کوچکترین آن تا بزرگترینش ، ارزش خاص خود را دارا می باشد . مثلا در کار نمایش ، نمی توان گفت که نمایش نامه ، مهم تر است یا کارگردانی ؟ بماند که در این مرز و بوم ، معمولا نمایش نامه را ، اولین و تنها عنصر ، برای ارزیابی اثر ، در نظر می گیرند ! در این مقاله ، برای من ، به عنوان یک نویسنده ، نمایش نامه نویسی ، به عنوان یک موضوع ، مورد بحث می باشد . بدون آنکه بخواهم ، سایر ارکان تئاتر را ، کوچک و یا نادیده ، قلمداد کنم !

مقدمه
با یک نگاه کوتاه ، می توان به راحتی ، مشکلات عدیده ای که نمایش نامه نویسی ، با آن ، در گیر است ، را دید . مشکلاتی که هر بار ، به نوعی کم و یا زیاد می شود ! و یا هر بار ، شکل عوض می کند ! اما صورت مسئله ، همچنان ، همان است که بود ! نمایش نامه نویسی ، کم جان است ! مشکل کجاست ؟ می گویم !

۱ ـ سانسور
ماجرای سانسور در ممالک جهان سومی ( و یا به قول استاد دولت آبادی : کشورهای پیرامونی !‌ )‌ هیچوقت حل نخواهد شد . چرا که نه ، صاحبان قلم ، می توانند جلوی قلمشان را بگیرند . و نه ، صاحبان قدرت می توانند ، جلوی قدرت خود را بگیرند ! ای کاش ،گیر دادن به دولت ، شکل درستی به خود می گرفت تا صاحبان قدرت ، اینقدر زورشان را به رخ نکشند !!! ای کاش صاحبان قلم، مقدار آزادی خود را می دانستند تا به همان میزان ، عیب و ایراد بگیرند ! ( خدا آن روز را نیاورد ! چون دیگر صاحبان قدرت از نان خوردن می افتند !‌ پلیس مروژک ، یادتان هست ؟!)
متاسفانه مشکل اینجاست که ما نمی دانیم ، در مورد چه چیزی بنویسیم ویا تا چه حد بنویسیم ؟! زعمای قانون گزار هم ، هیچوقت در این باب ، توضیحی نمی دهند که بعد ، گرفتار شوند ! اگر از آنها بپرسی : (( چه بنویسم ؟ )) می گویند : (( بنویس ! مشکلی ندارد ! )) اما بعد از آنکه نوشتی ، می گویند : (( ما گفتیم ، بنویس . اما نه ، اینجوری ! این که خیلی ، مسئله دارد ! کمی تغییرش بده ! )) این زعمای قانون گزار ، گویا نمی دانند که تغییر دادن ، حدی دارد . نه آنکه همه اش را عوض کنی ! که آن می شود ، یک متن دیگر ، با صرف هزینه ی بیشتر !!!

۲ـ خود سانسوری
سانسور ، ابعاد جالبی دارد . یکی از خنده دارترین آن ، ماجرای خود سانسوریست ! وقتی کسی بداند که ممکن است کارش مسئله دار شود ، گرفتار خودسانسوری می شود . یعنی تا چیزی را می خواهد خلق کند ، پیش خود فکر می کند که ، نکند به آن گیر دهند ! همین مسئله باعث می شود که او به جای خلاقیت و نو آوری و صراحت گویی ، اسیر تکرار و کهنگی و ابهام شود !
من فکر می کنم ، آنچه در نمایش نامه نویسی ، مسئله ساز اصلیست ، خود سانسوریست . نه سانسور ! نویسنده ی بدبخت ، تقصیری هم ندارد . دیوانه نیست که یک عالمه وقت بگذارد ، سر چیزی که آخرش نداند ، مشکل دارد یا نه ؟!!! پس تصمیم می گیرد که عطایش را به لقایش ببخشد !!!
۳ ـ بازخوانی
جاهای دیگر را نمی دانم ، اما در این مرز و بوم ، بعد از نگارش متن نمایشی ، تازه ، مشکل شروع می شود ! چرا ؟ خب معلومست ! یک عده وجود دارند که باید برای شما ، فکر کنند ! باید برای شما ، برنامه ریزی کنند ! باید برای شما ، قانون صادر کنند !
جالب اینجاست که این عزیزان ، با آنکه معمولا لیسانس ادبیات نمایشی دارند ، اما یک نمایش نامه هم ندارند ! بعضی هاشان ، حتی یک خط هم ، نمایش نامه ننوشته اند ! اما نمی دانم ، چه اصراری دارند که روی متن دیگران نظر بدهند ؟! من نمی دانم ، چرا این نظریات جالبشان را برای خود و نمایش نامه ی نوشته نشده شان استفاده نمی کنند ؟!!!
یک ماجرای جالب یادم آمد . من یک نمایش نامه داشتم به نام قابیل . یک نمایشنامه تک نفره بود . و من به جای لفظ نمایش نامه ، رویش نوشته بودم : بازی نامه .
بازخوان ( که نامش ، محفوظ باد ! ) در اولین حرکت ، بنده را آچمز نمود و گفت : (( خب دوست عزیز ! خوشحالم که خودت ، قبول داری ، این چیزی را که نوشته ای ، نمایش نامه نیست و فقط ، یک بازی نامه است !!! )) و من مانده بودم که یعنی چه ؟!!! یادش بخیر ! من به مجرد دور شدن ایشان ، نمایش نامه ام را ... آخ، ببخشید ! بازی نامه ام را ، پاره کردم تا دیگر ، مزاحم وقت بازخوان محترم نشوم !!!

۴ ـ الگو سازی
دادن جایزه به یک متن نمایشی ( و یا چاپ یک اثر ) خود به خود ، باعث الگو سازی ، در جامعه ی هنری می شود . چرا که دیگران فکر می کنند ، آنگونه نگارش متن ، از نظر دیگران خوبست . پس می تواند الگوی خوبی ، برای یک اثر باشد .
یکی از این جوایز ( که خیلی هم بزرگ بود : یعنی جایزه ی اول نمایش نامه نویسی ) به نمایش نامه ای تعلق گرفت که در آن ، شخصیت های نمایشی می خواستند ، با اجرای نمایش درمانی ، مسئله ی یکی دیگر از شخصیت ها را حل کنند . اما حل نکردند ، ‌هیچ ... زدند ، او را کشتند !!! جالب اینجاست که هیچکس هم ناراحت نشد ! چرا که آن را با لقا الله یکی دانستند ! ( اینجوری اش را دیگر ندیده بودم !!! )
من در جایی ، در باره ی این متن ، به گروه اجرایی اش گفتم که متن ، اشکال دارد . و لی آنها قبول نکردند . خودمانیم ! گروه اجرایی حق داشت ! چرا که متن مورد نظر ، در جشنواره ای ، جایزه ی اول متن نمایشی را به خود اختصاص داد !
حالا خودتان قضاوت کنید . می شود تا دنیا ـ دنیاست به آن نویسنده ، ثابت کنی که جایزه را اشتباهی گرفته ؟!!!

۵ ـ کپی سازی
الگو سازی ، عواقب جالب دیگری هم با خود ، به همراه دارد . یکی از آنها ، شبیه سازی و کپی سازیست ! تا یک موضوع و یا طرح خوب نمایشی ، پیدا می شود ، دوستان ، تند و تند ، از رویش می نویسند ! آنقدر و آنقدر می نویسند که دیگر ، نخ نما می شود !
جالب اینجاست که شما ، ده نمایش نامه می خوانید ، با ده اسم مختلف ، از ده نمایش نامه نویس ، که هر کدامشان از ده شهرستان و استان مختلف کشورند . اما تواردی در کارشان وجود دارد که نمی توان ، هیچ جوابی برایش ، پیدا نمود .
بیشتر نوشته ها ، مثل همند ! موضوع نمایشی ،کم است . و کمتر از آن ، طرح نمایشی . شخصیت ها ، آنقدر به هم شباهت دارند و مثل هم حرف می زنند که تو می توانی ، نوشته ها را در کنار هم بگذاری و با آنها ، یک سریال ، درست کنی !!!

۶ ـ دوره ای بودن
گویاکارهای این مرز و بوم ، در همه ی زمینه ها ، مسئله دار است ! مثلا در مورد همین ماجرای تئاتر و نمایش نامه نویسی ، همیشه وضع به این شکل است : دوره ای بودن ! آماری بودن ! سالیانه بودن ! انگار باید ، چند نفر ، تند ـ تند ، بیایند و بنویسند وجمع شوند وتمرین کنند و اجرا کنند و بعد ... نخود ـ نخود ، هر که به خانه ی خود ! دیگر کاری نداریم تا سال بعد ! برویم ، راحت بخوابیم ! مشکلی نیست !
من نمی دانم ، چه وقت ، باید در این مملکت ، مسئله ی برنامه ریزی را حل کنیم ؟! چرا نباید به این تئاتر ، به شکل جاری نگاه کنیم ؟ چرا در تمامی طول سال ، برایش برنامه ریزی نداریم ؟ چرا تازه ، چند روز مانده به جشنواره ، ناگهان ، یاد آن می افتیم ؟! امیدوارم ، ندیدگان ما ، شاهد برنامه ای مدون ، برای تئاتر باشند !!!

۷ ـ پارتی بازی
یکی از مهمترین مسائل مطروحه ، در زمان انقلاب اسلامی ، حذف پارتی بازی از سیستم و ارکان جامعه بود . جالب اینجاست که پارتی بازی حذف نشد ، هیچ ... بیشتر هم شد ! هیچکس هم ، دم نمی زند ! چرا ؟ نمی دانم !
دوستانی دارم که با خیلی از بازخوانان و بازبینان و دبیران جشنواره ، ارتباط دارند . به جای دادن متن نمایشی ، طرح نمایشی می دهند . به جای بازبینی اثر ، تنها تکه ای که کار کرده اند ، را نشان می دهند . بعد از اجرای جشنواره هم ، به سرعت برای تک ـ تک دوستان و آشنایانشان زنگ می زنند تا قبل از دادن آرا، دم هیئت داوران را ببینند ، و رای ها را به نفع خود ، عوض کنند !!!

۸ ـ سلیقه پروری
سلیقه ، یک امرکاملا شخصیست . من سلیقه را یکی از ارکان اصلی هنر می دانم . و معتقدم که نصف بیشتر یک اثر هنری ، ربط دارد ، به سلیقه ی صاحب اثر . هر هنرمند، بسته به سلیقه اش ، پیشرفت و یا پسرفت می کند ! حالا شما بیایید ، برای یکی ، به زور، سلیقه ای را تحمیل کنید ! مگر می شود ؟
سلیقه ، نخودچی ـ کشمش نیست که به همین راحتی ، انتقال داده شود ! پروسه می خواهد . وقت می خواهد . آمادگی می خواهد .
اینگونه نیست که تو به یکی ( که برای خودش ، به درست و یا نادرست ، صاحب نیمچه سوادیست ! ) بگویی که : (( اینطور ننویس ! آنطور بنویس ! )) اما در کشور ما ، همه می خواهند که نسخه های فتوکپی کمرنگ خود را در سطح جامعه انتشار دهند ! نمی دانم چرا ؟ که اگر روزی ، به جایی رسید ، بگوید که من او را به اینجا رسانده ام ؟ یا اگر با مغز به زمین خورد ، بنشیند و خنده کند ؟! مردمانی داریم ما !

۹ ـ سیاست جشنواره
تازگی ها یک چیزی علم شده به نام ، سیاست . کلمات مترادف آن ، اینهاست : سیاست گزاری / سیاست ما / سیاست جشنواره و ... از اینجور چیزها ! من آخرش نفهمیدم که این چیز را ، همین سیاست را ، چه کسی ، اختراع می کند ؟! و اگر اختراع می کند ، چگونه ، اختراع می کند ؟! و یا حداقل ، از کجایش ، اختراع می کند ؟ آیا مشاوری دارد ؟ اگر دارد ، مثل او ، سیاست گزار هست و یا نیست ؟
نگاهی کوتاه ، به جشنواره های دوره ی قبل ، بیندازید . یک دوره ، فقط کارهای دو نفره را انتخاب می کردند ! یعنی اگر تو ، یک کار سه نفره یا چند نفره ی حرفه ای هم ، کار می کردی ، در نهایت ، آن کار دونفره ( که حتی از تو ضعیف تر بود ) به منطقه ای و سپس به تهران می رفت ! یک دوره ای ، فقط ، کارهای با تعداد فراوان بازیگر ، انتخاب می شد . اگر یک کار خیلی ـ خیلی حرفه ای دونفره ، کار می کردی ، انتخاب نمی شد !
متاسفانه ، در طول این سال ها ، ، ما شاهد اجرای سلیقه های جور ـ واجور بی مورد به نام سیاست گزاری افرادی که هنوز ، مجهول الهویه هستند ، هستیم . سیاستی که در نهایت ، توسط اعضای برگزار کننده ی جشنواره ،‌از کلاه شعبده باز ، بیرون می آید !سیاستی که هر بار ، ساز خاصی را به صدا در می آورده . و ما که نمی دانیم ، حالا نوبت کدام ساز است و چه رنگی را باید تمرین کنیم ، هر بار ، از قافله ی ارکستر آنها ، عقب می افتیم !!!

۱۰ ـ حق خوری
یکی دیگر از مهمترین مسائل مطروحه ی زمان انقلاب ، حذف حق خوری بود . اما این مسئله نیز، حل نشد هیچ ، بیشتر هم شد ! حالا شما خودتان قضاوت کنید : گروهی با یک عالمه امید و آرزو ، به دور هم جمع می شوند و تمرین می کنند و وارد جشنواره می شوند تا دسترنج خود را بیابند . اما در شب اختتامیه ی جشنواره ، با کوله باری از حق کشی ، به خانه هاشان برمی گردند ! اگر شما جای آنها بودید ، باز هم وارد جشنواره می شدید ؟!!!
موخره
می توان به این نوشته ، تعداد دیگری از مسائل را نیز اضافه نمود . اما مهمترین ها ، همین بود که گفته شد . به زعم حقیر ، این مسائل ، گنده نیست ! خیلی هم کوچک است ! همه ی ما ، این مسائل را از بریم . همگی آن را می شناسیم . احتیاجی به تجسس و کنکاش ندارد تا آنها را بیابیم . چون همگی‌، عیان است . اما این را با صراحت تمام می گویم که حتم دارم ، تا دنیا ـ دنیاست ، این مسائل حل نخواهد شد !!! چرا ؟ این را نمی گویم !!!

والسلام

بندرانزلی
بهار ۸۰