• پیش‌خوان
• بایگانی
• ویژه‌نامه
• انتشارات
• 

  شماره چهارده » نقد و مقاله
 سامان ح اصفهانی » همیشگی در چند کلمه

دانلود کتاب "شکست روایت"

شماره ۱۳۷- دوشنبه. ۳۰. بهمن. ۱۳۸۵
خوانش
همیشگی در چند کلمه
هایکو!!
تکه‌نانی خشک
سرباز
گم شده‌ی
شطرنج
علی‌رضا حسینی از مجموعه شکست روایت نشر تهران صدا- ۱۳۷۷
سامان ح اصفهانی
هفت کلمه و دیگر هیچ. هفت کلمه که بار سنگین جو متراکم این شعر را بر دوش می‌کشند. فضایی که ایجادکننده پتانسیلی مرموز در شعر است. پتانسیلی که مولود ((آن)) است و توان تشریح آن دشوار. در اولین برخورد و پس از خوانش اول شاید تعجب کنیم و برایمان جالب هم باشد که چگونه از چنین اتفاقی که معمولاً در خیلی از بازی‌های‌مان می‌افتد به سادگی گذشته‌ایم و شاعر چگونه از این اتفاق استفاده کرده است. و پس از کمی تأمل شاید این پرسش پیش بیاید که چرا تکه نانی خشک و چیز دیگری نه؟ اما به نظر می‌رسد با کمی دقت این پرسش بر طرف شود و ما به جاهای دیگری برسیم. شعر همان‌طور که می‌بینیم از چفت و بست دو نگاره‌ی عینی و دومی با توجه به تصویر اول ((ممکن)) که نوعی جایگزینی را تداعی می‌کند. سرباز گم شده می‌تواند همان سربازی باشد که از بازی خارج شده و اکنون تکه نان خشک جایگزین آن گردیده است و در همین‌جا به اتفاقی رسیده‌ایم که در اتمسفری هماهنگ ما را به چالشی گسترده می‌کشاند. شاید به همان اندازه که کنار هم قرار گرفتن این دو نگاره در ما ایجاد چالش می‌کند تک‌تک واژگان این طرح نیز می‌توانند این نقش را ایفا کنند. به همین دلیل در این مقاله بیشتر روی واژه‌ها متمرکز می‌شوم.

۱- با توجه به آناتومی شعر مهم‌ترین تقابلی که در وهله اول نظرمان را جلب می‌کند تقابل نان و سرباز است در دو قطب شعر که نسبت به هم کنش بالایی ایجاد کرده‌اند. کنشی که ناشی از ذخیره حسی- فرهنگی هر دو واژه است و این ذخیره‌ی بالا آنها را در زنجیره‌ی تداعی‌های مشترک قرار میدهد. نان و سرباز هر دو حرمت و حیات را به یاد می‌آورند. هر دو مجاز از نیازی ابتدایی برای ادامه دادن حیات هستند. انسان برای نان می‌جنگد بخاطر حیات و سرباز هم در جنگ همین کار را می‌کند. همچنین کیفیت تکه بودن نان از نظر فضایی هماهنگی‌هایی با سرباز دارد. هر دو در برابر فضای گسترده ایجاد شده در شعر جزئی و کوچک هستند و همین‌طور در برابر حجم چیزی که به آن وابسته هستند. تکه بودن نان دایره‌ی هستی آن را تنگ‌تر و بسته‌تر نشان می‌دهد و این دایره در تقابل با سرباز گم شده که جزیی از شطرنج و مهره‌های آن است هماهنگی درونی زیبایی دارد. از این که بگذریم سرباز گم شده هم نوعی جدا شدگی و کنده شدن را تداعی می‌کند و تکه نان خشک هم که قطعاً از نان جدا شده همین ذهنیت را ایجاد می‌کند.

۲- جدای از این دو کلمه ما با دو صفت در این شعر مواجه هستیم (یکی خشکی و دیگری گم شده) که تمرکز بر هر کدام از این‌ها معانی ثانویه کلمات دیگر را گسترده می‌کند. توقف بر خشکی وجود نان را پر رنگ‌تر می‌کند و تمرکز بر نان گم شدگی سرباز را و تمرکز بر گم شدن گستردگی بازی بودن شطرنج. و شاید این‌گونه به لزوم تکه نانی خشک بیشتر پی ببریم. بعد از تقابل نان و سرباز وجود این صفات بیشترین کنش را در ایجاد سلسله‌ی تداعی‌ها وجود آورده.

۳- با تغییر زاویه دید و نگاهی جزیی‌تر بر واژه‌ها به نکات جالب‌تری هم خواهیم رسید. واژه شطرنج را که به دو جز معنادار قسمت می‌کنیم می‌بینیم که با گرفتن این کد به هارمونی‌های دیگری هم در رفتارهای واژگان رسیده‌ایم تک تک واژگان شعر با توجه به پیشینه‌شان می‌توانند تداعی‌گر رنج باشند. (تکه- نان- خشک- سرباز- گم شدن و رنج بازی شطرنج) که این اشارت ایجاد لذت و حیرت مضافی در مخاطب خواهد کرد.

۴- و نکته آخر اینکه نگاره دوم شعر از بیانی توصیفی برخودار است و ما نباید در نهایت توقع نوعی ایستایی را داشته باشیم ولی بر خلاف آن شعر بدون هیچ‌گونه فعلی به پایان رسیده است و در نهایت نبود فعل سبب نوعی بی‌زمانی در شعر شده. و همان‌طور که می‌دانیم این بی‌زمانی خاصیتی ازلی- ابدی به شعر بخشیده است که می‌تواند از ابتدا تا حال و تا آینده وجود داشته باشد مثل رنج‌های بازی زندگی که همیشگی هستند.