• پیش‌خوان
• بایگانی
• ویژه‌نامه
• انتشارات
• 

  شماره هفده » نقد و مقاله
 زهرا دریایی » چگونگی نمایش فضا در نگارگری ایرانی

چگونگی نمایش فضا در نگارگری ایرانی:
ایران به هنر جهانى نوعى نقاشى عرضه نمود که داراى ویژگى‌هاى منحصر به فردى مى‌باشد و چنان لذتى به بینندهٔ خود مى‌بخشد که کمتر هنرى قادر به آن است. مضمون بیشتر نقاشى‌هاى ایرانى با الهام از اشعار پارسى صورت گرفته که در این اشعار، عرفان نقش عمده‌اى را بازى مى‌کند.
در برخی از آثار تجسمی، نمایش فضا به صورت تلفیقی از فضاسازی واقع‌نما و دوبعدی صورت می‌گیرد. در این روش هنرمند بدون رعایت قواعد سه‌بعدنمایی در کل اثر، ساختار ترکیب خود را از مکان‌های مختلف به طور موازی و به طور همزمان شکل می‌دهد و در عین حال سعی می‌کند با نمایش همزمان رویدادها در مکان‌های مختلف تلفیقی از فضاهای داخلی و بیرونی بوجود آورد. و بدین ترتیب فضای تجسمی گسترش می‌یابد.
در آثار نگارگران ایرانی این نحوه از نمایش فضا به ایجاد یک فضای تجسمی گسترده برای روایت‌گری موضوعات داستانی کمک می‌کند. در نگارگری ایرانی، سایه‌روشن، حجم و پرسپکتیو وجود ندارد. مناظر نزدیک، در پایین و مناظر دور، در قسمت بالا تصویر مى‌شده است. چهره‌ها بیشتر سه‌رخ هستند و هنرمند به کشیدن لباس‌هاى فاخر و زیبا علاقهٔ بیشترى داشته تا کشیدن پیکره‌هاى انسانی.
نقاشان معاصر بسیاری، با الهام از این نوع نگاه هنرمندان ایرانی دست به تحول در آثار نقاشی خود زده اند. نقاش غربی از نظرگاهی ثابت به طبیعت و جهان نظر می‌افکند، گویی فضا را از ورای چهارچوب ثابت و مشخص می‌نگرد که امکان تغییر یا تصرف در آن میسر نیست. ولی نگارگر ایرانی از ورای این پنجره پرواز می‌کند، چپ و راست، بالا و پایین، زیر و رو، عقب و جلو آن را در می‌نوردد و پس از یک تجربه پربار و پویا، در اطراف موضوع، شکل و ترکیب مورد نظرش را می‌آفریند. از جمله این نقاشان دیوید هاکنی است که در این باره می‌گوید: «ما غربیان فضا را به یک نقطه دید محدود کرده‌ایم، گویی از میان دری باز به آن می‌نگریم. آنان (ایرانیان) فضای نامحدود را وارد هنرشان کردند، گویی از آن در خارج شده و فضای پشت آن را در هر جهت، مورد مطالعه و تماشا قرار داده‌اند و در نقاشی خود آورده‌اند. به علاوه شرق و غرب، طبیعت را با دو دیدگاه می‌نگرند. یکی سعی در توضیح و تصرف آن از راه علم دارد و دیگری سعی در زنده نگه‌داشتن راز جاودانی آن که همیشه حرفی برای گفتن دارد...»(۱). و در ادامه این مقاله، تنها به تشریح یک نمونه نقاشی ایرانی که منسوب به آقا میرک(۲)، نقاش مکتب هرات که در سال ۹۰۰ ه .ق یعنی ۱۲ سال قبل از مرگ خود، برای منظومه «خسرو شیرین» نظامی رقم زده، اشاره می‌نمایم. نام این اثر «تصویر خسرو به شیرین نشان داده می‌شود» می‌باشد، ابعاد این تصویر ۲۴× ۵/۱۶ سانتی‌متر است که اکنون در موزه «بریتیش میوزیوم» لندن نگهداری می‌شود. این تصویر، صحنه‌ای از داستان را به نمایش می‌گذارد که تصویر خسرو به شیرین نشان داده می‌شود.

ساختار کلی تصویر کادر در کادر است. به این معنی که در تصویر یک‌بار با کادر مستطیل‌شکل که بصورت عمودی قرار گرفته است روبرو هستیم و بار دیگر، همین کادر مستطیل‌شکل در قالب فرشی که شیرین برروی آن لمیده (و به صورت افقی با آن مواجه هستیم) دیده می‌شود. کادر عمودی از سه‌جهت (چپ و راست پایین و سمت چپ بالا) «بسته» است و فقط در قسمت راست و بالا کادر از طریق شکل افشان درخت چنار «باز» می‌شود.

همین تنظیم در فرشی که شیرین بر روی آن تکیه زده است، توسط دو نفر خدمه‌ای که زاویه سمت راست و بالای فرش را می‌پوشاندند مکرر می‌شود و بدین ترتیب کادر تصویر از نظر قالب کلی بازتاب می‌یابد، نخستین‌بار بصورت عمودی و بار دوم به شکل افقی.

سطح چمن‌زار با رنگ‌های سرد (در مایه سبز) پوشیده شده و بوته‌های روی آن دارای شکل‌های آزاد، نرم و «باز» هستند. در حالی که زیرانداز شیرین رنگ‌های گرم دارد و نقوش روی آن منتظم و هندسی‌اند «گویی صورت هندسی شده آن فضای طبیعی به شکل مصنوع زیرانداز تجسم یافته است».
عوامل ارتباط دهنده منسجم تصویر نه تنها در شکل کلی اثر بلکه در جزء جزء آن آشکار است. به طور مثال حرکت عمودی و منفرد درخت چنار «در سمت راست نگاره» با فاصله حساب شده، با بانویی که در پایین آن قراردارد، استمرار می‌یابد و یا پیوند میان نوازندگان سمت راست، از طریق گلدان و صُراحی‌ها، با گروه نوازندگان سمت چپ، برقرار می‌گردد.
استقرار اندام‌ها در چارچوب تصویر، حرکتی دوار دارند، با این‌که در نگاه نخست از یکدیگر منفرد به نظر می‌آیند، ولی در هر نقطه، از طریق واسطه یا بهانه‌ای به هم مرتبط اند و مجموعه‌ای هماهنگ و یک‌دست به وجود آورده‌اند.

برای پی‌بردن به دانش طراحی آقا میرک و دیگر هنرمندانی که در زمینه نگارگری سنتی ایران فعالیت داشته‌اند، کافی است به خطوط ردای شیرین و طرز قرارگرفتن آن بر روی سطح دوبعدی، عمودی و هندسی زیرانداز توجه کنیم، تا به لطف و ظرافت این هنرمندان پی ببریم. یا بطور مثال به حرکت، آهنگ، قطعه‌قطعه‌شدن، شکل و اندازه نهر، در هر قسمت توجه شود تا به ظرافت‌های حساس و تقسیمات اندیشمند هر بخش از تصویر آشنا گردیم. حرکت نرم و سیال نهر نقره‌ای نقطه مقابل و یا در حقیقت متضاد تقسیمات جدول‌های بالای آن است که دارای متن نخودی رنگ (گرم) و ساختار منتظم و هندسی‌اند.

از دیگر ویژگی‌های مهم این تصویر به کار گرفتن فضای همزمانی (۳) در تصویر است به عبارتی ما در این تصویر با چند زاویه دید، در یک کادر، و بطور همزمان، برای مثال: اندام، ظروف و ساقه‌های درخت‌ها از روبرو تصویر شده‌اند، در حالی که سطح چمنزار، قالی، زیرانداز و پشتی‌ها کاملاً از بالا دیده شده، به تصویر در آمده‌اند، مواجه هستیم.
و درانتها بایستی بگویم هنر نقاشی، تنها رنگ و شکل نیست بلکه معنایی هم دارد و نگارگری ایرانی نوعی هنر آرمان‌گرا می‌باشد، که نفوذ عمیقی بر روح آدمی می‌گذارد.

پی نوشت‌ها:
۱- David Hockney: A Retrospective,London,Thames&Hudson, ۱۹۸۸
مقاله:
Gert Schiff,"A Moving Focus: Hochny's dialogue with Picasso," Pages ۴۱-۵۵.
۲- آقا میرک خراسانی (۸۵۹ ه.ش):
امیر روح‌الله مشهور به آقا میرک، نقاش هروی‌الاصل و از سادات کمانگیری بود. وی در اوایل به حفظ و تلاوت قرآن کریم و مشق خط اشتغال داشت. بعد از فوت پدر، به کتابت اشتغال ورزید. به‌طوری که در این هنر کاملا مهارت پیدا کرد. سپس در خدمت «مولانا ولی‌الله» کار تحریر و تذهیت را شروع کرد. در همین هنگام توجه او به نقاشی جلب شد و در این هنر به استادی رسید. به گونه‌ای که بی‌مثل و مانند شد. در زمان شاه سلطان حسین بایقرا منصب کتابداری خاصه‌ی دربار به عهده‌ی او گذاشته شد. وی بهزاد را در کودکی تحت تربیت و تعلیم خود قرار داد. بهزاد جوان در کنار او، در کتابخانه‌ی شاه حسین شروع به کارنقاشی کرد. بر طبق روایت خواند میر، تاریخ‌نویس شاه اسماعیل، خواجه آقا میرک درآن زمان در فن تصویر و تذهیب، نظیر نداشت و همچنین در نوشتن کتیبه‌های عمارت و ابنیه، بی‌همتا بود و اکثر کتیبه‌های عمارت هرات به خط او بود. استاد آقا میرک علاوه بر تمام فنون ذکر شده به ورزش نیز علاقه داشت و از کشتی‌گیران معروف زمان خود بود. وی در سال ۸۸۵ هجری در تبریز درگذشت (http://www.aftab.ir/articles/art_culture/art/c۵c۱۲۰۴۴۷۳۵۲۵p۱.php).
۳- Simultanihety

منابع:
۱- کارگاه هنر (جلد۲)، حسینی، سیدمهدی - نشر دانش پژوه، چاپ چهارم ۱۳۸۴
۲- مبانی هنرهای تجسمی، حسینی راد، عبدالمجید - نشر کتاب‌های درسی ایران، چاپ اول ۱۳۸۰