جانشيني/هم نشيني
paradigmatic/syntagmatic

سوسور به آنچه كه مردم مي گفتند(parole) علاقه اي نداشت ، بلكه به ساختاري كه اين گفتار راو ميسر مي ساخت (langue) دلبسته بود . بر طبق نظر او ، عناصر زباني دو نوع ارتباط با هم دارند :
گزينش
تركيب

گزينش بر اساس برابري ، تشابه ، تفاوت ، ترادف و تضاد ايجاد مي شود ، در حالي كه تركيب ساختار جمله ، بر اساس همنشيني انتخاب مي شود . هر گوينده يا نويسنده اي اجزاء گفتار را از ميان موارد متعدد مشابه بر مي گزيند و به ترتيب خاصي آنها را كنار هم مي چيند . اين گزينش و تركيب اجزاء گفتار است كه موجب معني و پيام مي شود ، كه به ترتيب نوع اول يعني گزينش را ارتباط جانشيني و نوع دوم يعني تركيب را ارتباط هم نشيني مي نامند . براي توضيح بيشتر اين مطلب بهتر آست بيتي از حافظ را ذكر كنيم و به رابطه ي موجود در اجزاي آن بپردازيم .

غلام نرگس تو تاجدارانند خراب باده ي لعل تو هوشيارانندهم نشيني(رابطه افقي) :
غلام + نرگس + مست + تو + {جانشيني (رابطه عمودي)
تاجدارانند + بنده + چشم + خمار + شاهانند

در اين بيت شعر هر يك از واژه ها در معني كل بيت سهيم هستند و تركيب كلمات ، يعني رابطه افقي و خطي آنها ، معني شعر را براي ما ميسر مي سازد ، كه اصطلاحا به آن رابطه هم نشيني گويند . از سوي ديگر ، شاعر از بين واژه هاي متعدد و معادلهاي موجود در زبان ، فقط اين واژه ها را برگزيده آست ، مثلا مي توانست به جاي ((نرگس)) از ((چشم)) كه مترادف يكديگرند استفاده كند . يعني امكان استفاده از واژه هاي معادل براي شاعر وجود داشت ، ولي وي به خاطر زيبايي شعرش ترجيحا واژه ي ((نرگس)) را كه شاعرانه و استعاره اي از چشم است برگزيده ، با كلمات ديگر تركيب نموده و در نهايت ، چنين شعر زيبايي را خلق كرده آست كه اصطلاحا آن را رابطه جانشيني مي گويند .

به نظر ياكوبسن : ((تاكيد در شعر نه بر گزينش ، بل بر تركيب است ، و تحليل شعري چيزي نيست جز تحليل اين تكذيب ها )) . بايد خاطر نشان كرد كه در شعر ، هم در تركيب و هم در گزينشِ واژه ها ، به معادل ها توجه مي كنيم . واژه هايي را كه در كنار هم قرار كه به لحاظ معنايي ، وزني و آوايي معادل باشند . بدين دليل است كه ياكوبسن معتقد آست : (( نقش شعري انتخاب اصل معادل سازي از محور گزينش به محور تركيب است )) به بيان ديگر مي توان گفت در شعر ((شباهت بر مجاورت تحميل مي شود )) . از سوي ديگر ، براي ياكوبسن ، كاملا روشن بود كه استعاره اساسا با شباهت و جانشيني عناصر نسبت دارد ، در حالي كه مجاز با همجواري و هم نشيني عناصر نسبت دارد ؛ يعني استعاره به گزينش مرتبط مي شود . البته ياكوبسن معتقد آست زبانِ پريشان يا در جانشينيِ واژه ها و يا در تركيب آنها مشكل دارند و آنها كه قادر به گزينش عناصر درست زباني نيستند نمي توانند موارد استعاري را بيان كنند ، پس در گفتار خود وابسته به همجواري واژه ها هستند و مرتكب اشتباهات مجازي مي شوند . مثلا به جاي ((چنگال)) از واژه ((چاقو)) استفاده مي كنند . برعكس ، آنهايي كه قادر به تركيب عناصر زباني نيستند ، نمي توانند جمله هاي درستي بسازند و مرتكب اشتباهات استعاري مي شوند ، مثلا به جاي واژه ي((ميكروسكوپ)) از واژه ((تلسكوپ)) استفاده مي كنند . به علاوه ، هر يك از مكاتبات ادبي به يكي از اين دو ، يعني استعاره يا مجاز ، توجهي خاص دارند ، مثلا در نوشته رئاليستي ((مجاز)) و در نوشته هاي رمانتيك و سمبوليست ((استعاره)) به وفور يافت مي شود .

در رفتار زبان طبيعي ، هر دو فرايند ياد شده دائما فعالند ، اما مشاهده دقيق نشان مي دهد كه در نتيجه ي تاثيري كه الگوي فرهنگي خلق وخو سبگ گفتاري به جاي مي گذارد ، گوينده يكي از اين دو فرايند را بر ديگري ترجيح مي دهد . فرد با به كار گرفتن اين دو نوع رابطه (مشابهت و مجاورت) ، در هر دو وجهِ موقعيتي و معنايي شان ـ يعني با انتخاب ، تركيب ، طبقه بندي ـ نشان مي دهد كه در گفتار هاي خود چه گرايشهايي دارد و مايل آست چگونه سخن بگويد . غالب شدن يكي از اين دو فرايند به هيچ وجه به هنر كلامي محدود نمي شود . همين نوسان در نظامهاي نشانه اي ديگري ، به غير از زبان ، نيز رخ مي دهد . نمونه بارز اين نكته در تاريخ نقاشي ، كوبيسم است كه آشكارا گرايش مجازي دارد ، يعني شئي در قالب مجموعه اي مجازهاي جزء به كل ارايه مي شود . متقابلا ، نقاشان سورئاليست شيوه اي به وضوح استعاري اختيار كرده اند .

منابع :
- نظريه ادبي و نقد مدرن ، ويرايش ديويد لاج ، انتشارات لانگ من ،1988 .
- جرمي هوثورن ، فرهنگ فشرده ي نظريه ي ادبي معاصر ، انتشارات آرنولد ،1992 .
- بابك احمدي ، ساختار تاويل متن ، جلد 1 ، نشر مركز ، 1372
- راجر فاولر/ياكوبسن/ديويد لاج ـ زبانشناسي و نقد ادبي ، ترجمه مريم خوزان و حسين پاينده ، نشر ني ،1369

روح الله محمدی ( مانی )

نظر شما پس از بررسی منتشر می‌شود.

نظر باید در مورد مطلب حاضر باشد
از كلمات ركیك و توهین‌آمیز استفاده نشود
نظر نباید جنبه تبلیغاتی داشته باشد

اگر نظر شما حذف گردید و یا منتشر نشد، حتما یكی از موارد بالا را رعایت نكرده‌اید