شبي صد دفه مرديم ( كيو كيو بنگ بنگ)

صلات ظهر مرداد / هواي پخته ی منگ
دوتا بچّه ی بي خواب / ته يه کوچه ی تنگ
با يه تفنگ چوبي / يه تير کمون يه مشت سنگ
ميرفتيم جنگ دشمن / come on کيو کيو بنگ بنگ
چقدر سرخ پوست کشتيم / تو اون کوچه ی بن بست
چه فصل ساده اي بود / برادر خاطرت هست؟

همه سرگرم بازي / همه بي خبر و شاد
کسي از روز غصّه / خبر اصلاً نمي داد
هواي بچّگي ها / بهار مهربوني
گذشت و ما رسيديم / به فصل نوجووني
شباي خوش جمعه / شباي سينما بود
ستاره ی فرنگي / چراغ راه ما بود
يکي آواز مي خوند / مثه الويس پريسلي
يکي جيمز وين مي شد / واسه زهرا و ليلي
چه بوسه ها گرفتيم / تو اون کوچه ی بن بست
کتک هم خوب خورديم / برادر خاطرت هست؟

بهار بود و هنوزم / شب جيک جيک مستون
هنوز هم پرده ها بود / رو صورت زمستون
گذشت اون شب روشن / شب ستاره و ماه
رسيد نسل من و تو / به اوّلين بزنگاه
بزنگاه بدي بود / چهل سوي پر آشوب
نه يک همدرس دانا / نه يک همسفر خوب
يکيو باد مي برد / پي ميراث شرقي
يکيو آب مي برد / به مغرب ترقي
چقدر ممنوعه خونديم / تو زير زمين بد بو
همش بحث و جدل بود / سر پيام شاملو
تو پيچ پيچ شب ما / قيامت بود و غوغا
يکي خمار انگلز / يکي نشئه ی بودا
تو مسجد شاعر چپ / تو کافه مؤمن مست
عجب سرگيجه اي بود / برادر خاطرت هست؟

هنوز شباي جمعه / شباي سينما بود
تب تند گوزنها / تو کوچه هاي ما بود ( گنجيشکک اشي مشي / لب بوم ما نشين)
به يادم هست که يک روز / همه جسور و شير دل
شديم آرتيست اوّل / تو فيلم حقّ و باطل
موتور شبنامه چاقو / رفيق مترقي
زن نيمه برهنه / توي حجاب شرقي
هواي شور و شر بود / تو اون کوچه ی بن بست
يکي گلوله مي خورد / يکي قدّاره مي بست
همه شيفته و سر مست / تو رؤيا مونده در بست
چه خوابها که نديديم / برادر خاطرت هست؟

ديگه يادي ندارم / از اون جيک جيک مستون
بهار مرد و زمين رفت / به رؤيت زمستون
شکست کشتي مهتاب / تو گلموج هيولا
ستاره بود که مي رفت / به قعر شب دريا
ديگه سکوت تار و / کمونچه ی شبانه
حقيقت بود حقيقت / نه فيلم بود نه ترانه ( کوچه ها باریکن / دکونابستست . . . )
تفنگهاي حقيقي / برادرهاي دلتنگ
ببين گردش چرخو / باز هم کيو کيو بنگ بنگ
شبي صد دفعه مردیم / تو اون کوچه ی بن بست
چه فصل وحشتي بود / برادر خاطرت هست؟

گذشت اون فصل و ما هم / گذشتيم با دل سرد
مثه غبار اندوه / سوار باد ولگرد
از اين گودال / به اون گود / از اين چاله به اون چاه
سفر کرديم رسيديم /. به آخرين بزنگاه
رو خاک سست غربت / نشستيم تلخ و سنگين
يکي افتاده از دل / يکي افتاده از دين
تو اين غربت بيمار / تو اين بي راهه ی تار
نه يک راه بلدي بود / نه يک قافله سالار
گم و گور رفته از دست / تو اين بهشت سرمست
چه دوزخي چشيديم / برادر خاطرت هست؟

صلات ظهر مرداد / هواي پختهء منگ
دو بچّهء مهاجر / تو يک اتاقک تنگ
با يه دگمه يه مشت سيم / يه جعبه نور خوشرنگ
نشستن گرم بازي / come on کيو کيو بنگ بنگ
باز هم کيو کيو بنگ بنگ / هنوز کيو کيو بنگ بنگ / کيو کيو بنگ بنگ . . .

ترانه سرا : زويا زاكاريان
خواننده : گوگوش
آهنگ : مهرداد آسمانی
تنظیم : منوچهر چشم آذر
اجرا : Q.Q.Bang Bang 2003 caltex

۱- مهمترين ويژگيي كه درنخستين برخورد با اين ترانه نمود پيدا مي كند روايت نوستالژيك نسليست كه خواننده و ترانه سرا به آن تعلق دارند و اين روايت از منظريست كه سعي شده بي طرفانه به وقايع سه دهه ي اخير بپردازد وبدون درگيری مستقيم با سياست به نحوي كنايي به آن اشاره كند . نبايد فراموش كرد با توجه به اين كه اين ديدگاه متوجه مهاجريني است كه جلاي وطن كرده اند ( به ويژه در پايان بندي ) با اينحال در سطوح مختلف سني و اقليمي مخاطب خود را مي يابد كه ناشي از تلاش موفق شاعر در تعميم من ِ شخصي خود ( چه خواننده چه ترانه سرا ) به يك من ِ عمومي ايرانيي كه در هر جاي جهان زندگي مي كند ، مي باشد . و اين كار را مي توانيد با ترانه اي از ليلا فروهر مقايسه كنيد به نام تصوير ( اگر اشتباه نكنم ! ) كه اتفاقا باز هم سروده ي زوياست كه شخصي و سفارشي مي باشد و در همان سطح مي ماند و ما با يك شبه اتو بيوگرافي از ليلا روبرو هستيم ( اينجا بحث خوبي و بدي موضوع يا رجحان يكي بر ديگري مطرح نيست بلكه فقط از منظر تعميم يافتن من ِ شخصي شاعر به يك كل اين كار را مثال زدم )(1) .

۲- ساختار روايي ترانه كاملا خطي و به نوعي سينمايي و ساده است ، فصل بندي ( سكانس هايي كه از لحاظ موسيقيايي و تصويري در آوانما تشديد مي شوند ) با توجه به فضای رويدادهاي مختص به خود شكل مي گيرد و حركت مي كند . در اين ميان هوشمندانه ترين حركت ترانه ( كلام زويا ) انتخاب ترجيعي به غايت مختصر و جامع است (( برادر خاطرت هست ؟ )) درباره ي كاركرد مثبت اين عبارت بر افزايش سطح اصطكاك ذهني كه 6 بار تكرار مي شود بايد به دو نكته ي مهم توجه كرد :

الف ) خاطرت هست ؟
اصولا اين پرسش مخاطب را با متن درگير مي كند و به مخاطب نقشي فعال ( و نه خنثاي هميشگي ! ) مي دهد و در پايان هر فصل با آن روبرو مي شود و گوشزد مي كند كه آيا به رغم روايت راوي ، اصولا اين رويداد ها در ياد مخاطب مانده و آيا او به اين اثر ديدگاهي زنده و ملموس دارد يا برعكس داستانگونه و غير حقيقي ؟ ما در محاوره روزمره از اين تكنيك بسيار ياري مي گيريم ، هنگامي كه خاطره اي را براي كسي كه در آن خاطره نقش داشته است ، بارها اين موضوع را يادآوري مي كنيم كه يادته؟ اين استفاده در ترانه و شعر پارسي معطوف به سابقه است و لي نه با اين كاركرد ( درگير ساختن ذهن مخاطب با روايت ) و اين كاركرد را حداقل در ترانه مشاهده نكرده ام . نمونه ي درخشان اين كار ( محض ياد آوري ) ترانه ي دلريخته ي شهيار قنبريست كه البته آنجا شهيار به واگويه ي رويدادهايي بدون اشاره به بستر زمان مي پردازد و به همين دليل حوزه ي تاويل تاريخي گسترده تري نسبت به كيوكيو بنگ بنگ مي يابد .

ب ) برادر ؟!
اين لفظ براي نسلي كه سالهاي نخست انقلاب را از نزديك لمس كرده اند گوياي كنايه اي مذهبي – سياسي است كه اعضا احزاب انقلابي هم ديگر را به اين عنوان مي ناميدند و اين قاعده به قدري شايع بود كه عناوين ديگر مثل : آقا ، دكتر و . . . را تحت الشعاع قرار مي داد ، هر چند هنوز هم اين سنت در احزاب راستگرا حفظ شده است . پس اين پرسش (( برادر خاطرت هست ؟ )) به نوعي از جريان حاكم بر رويدادهاييست كه روايت در آن بستر شكل مي گيرد . دو نكته ي ديگر نيز در اين عبارت نهفته است : يكي بار مذهبي آن در عموم اديان به ويژه مسيحيت كه كشيشها را به اين لفظ مي خوانند ، ديگر آركائيك ظريفي كه در كل عبارت اتفاق افتاده و ترانه لحني حماسي داده است . برگردان انگلیسی این عبارت هم چنین کارکردی را حفظ می کند : Brother , do you remember (3 )

ج ) خوشبختانه اين ترانه به مانيفست سياسي و ايدئولوژيكي براي هيچ گروه خاصي مبدل نشده و به رغم اشارات كنايي اين استقلال را تا حدود زيادي حفظ كرده است .

3- درباره ي استراتژي زبان در اين ترانه همانند بسياري از كارهاي قبلي زويا ، با اتفاق خاصي روبرو نيستيم و به زعم نگارنده نقاط قوت این ترانه را بايد درچگونگي روايت و ترجيع بند جست و جو كرد و در صورت حذف ترجيع و يا عدم تكرار آن ، با ترانه اي بسيار معمولي روبرو خواهيم شد . تنها ذكر چند نكته درباره ي بافت زبان و نوع تركيبها ضروري به نظر مي رسد ، به جز يك تركيب " گــِلموج هيولا " بقيه ي تعابير عموما به طرزي هوشمندانه از زباني كاملا كوچه بازاري عاريت گرفته شده و صرفا آنهم پس از چندين بار شنيدن نامتجانس به نظر مي رسد هر چند اين موضوع وقتي نمود پيدا مي كنيم كه با اثر به صورت ديداري و نه شنيداري برخورد كنيم .(4)

تركيبات محاوره اي مثل : صلات ظهر ، تير كمون ، كتك خوردن ، بزنگاه ، جيك جيك مستون ، از اين چاله به اون چاه ، گم و گور به خوبي در بستر ترانه جا افتاده و به صميميت اثر كمك شاياني كرده است و در كنار اين بايد از آوردن نمادها و اسامي خاص اشاره كرد نامهايي چون : سرخپوست ، الويس پريسلي ، جيمز وين ، شاملو ، انگلز ، بودا ، چپ ( گرايش سياسي ) و گوزنها . اين حركت از ويژگيهاي بارز ترانه سرايي نوين است و شهيار قنبري به نوعی از پيشروان اين حركت به شمار می آید و نمونه هاي موفقي از ان ارائه داده است .( هر چند برخي معتقد به افراط از سوي وي در اين كار هستند مثل : سفر نامه ) از ويژگيهاي مفيد اين حركت بايد به افزايش ارتباط مخاطب با اثر اشاره كرد ، چرا كه ديگر با نمادهايي روبرو نيستيم كه به علت تكرار بيش از حد فاقد كاركرد نو بوده ( مثل ليلي و مجنون و . . . ) و يا اصلا براي مخاطب معمول ترانه ناشناخته و فاقد پيشينه ي تاريخي است ( مثل : ماه نخشب ، لعل بدخشان . . . ) .

4- خواننده اي با نام فائقه آتشين و كارهايي كه از حافظه ي موسيقيايي پارسي زبانان پاك شدني نيست و با هيچ استدلالي به جز سليقه نمي توان آنها را ناديده انگاشت ، در بازگشت دوباره ي گوگوش به صحنه شاهد ارائه 3 آلبوم متفاوت در 3 سال اخير بوده ايم يكي زرتشت كه رويكرديست براي يافتن فرمهاي جديد و سپيد در سرايش و اجراي ترانه . ديگر همين كيوكيو بنگ بنگ كه واگويه ايست از نسلي كه خواننده به ان تعلق دارد . و آخري خبر تازه كه به رغم ارزشهاي خاص خود ، نمونه ايست از انبوه كارهايي كه در داخل و خارج از كشور مي شنويم . درباره ي هر كدام از اينها بايد مقاله ي ويژه نگاشت به ويژه زرتشت كه در ميان كاستهاي سالهاي اخير جزء انگشت شمار كارهاييست كه به دنبال فضاهاي جديد براي ترانه ي پارسي هستند .( 5) در اين ترانه مثل هميشه با اكسپرشن هاي ( حالات دروني صدا ) قوي و خاص گوگوش روبرو هستيم . درباره ي نكات فني اجرا هم به طور مبسوط در نوشته اي ديگر بايد اين موضوع موشكافي شود به ويژه درباره ي كنسرتهاي بسياري كه گوگوش اجرا كرده است .

5- به قدري كلام در اين ترانه نمود پيدا كرده كه ما به اضلاع ديگر كمتر توجه كرده ايم ، اصولا در هر ترانه ما با 4 ضلع روبرو هستيم : كلام ، ملودي ، خواننده ، تنظيم كننده و موفقيت هر ترانه حاصل تعامل بين اين 4 ضلع است . ( 6 )
ملودي مهرداد آسماني در اين ترانه بستر روانيست كه كلام در آن مي نشيند و درك درست آهنگساز از ترجيع را مي توان در جواب زهي ها پس از هر بار ((‌برادر خاطرت هست ؟ )) شنيد كه مينوريست به شدت نوستالژيك و محزون ، فراموش نكنيم به خاطر كلام محوري در اين ترانه حتي اگر اين كار را بدون كلام هم بشنويم كلام در ذهن ما جاريست و از آن جدا نمي شويم .
تنظيم منوچهر چشم آذر را نبايد از ياد برد ، كسي كه سالهاست در موسيقي اين مرز و بوم فعال است و آثار درخشان و قابل اعتنايي در اين عرصه پديد آورده است و ويژگي عجيبش در تنوع كم نظير اوست در تنظيمهايي كه براي خوانندگان مختلف انجام داده است . به هر حال اين اثر با پنجه هاي منوچهر چشم آذر رنگ و بويي استاندارد و همگام با موسيقي روز دنيا به خود مي گيرد .

سعيد كريمی ، آذر هشتاد و سه

پانوشتها ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱- البته گويا ليلا در اين كار تعمد داشته ، چرا كه بارها از تصاوير خود استفاده كرده است و در هر صورت آنجا هم مي شود تلاش براي اين تعميم را حس كرد .

۲- روز پاييزي ميلاد تو در يادم هست / صبح خاكستري سرد سفر يادت نيست ؟ و . . . اجرا آلبوم سفرنامه با آهنگ و صداي شهيار و تنظيم عبدي يميني

۳- يكي از جالب ترين نمونه هاي خارجي استفاده از اين عنوان ترانه ي برادر جان از كريس دي برگ است كه دهه ي هفتاد اجرا شده و در همان سالها محمد رضا شجريان و داريوش اقبالي نيز ترانه هایي با اين اسم دارند .

۴- از آنجا كه ترانه هنريست شنيداري من اين تركيب را نه يك ضعف ، كه به عنوان يك ويژگي كه يادآور كارهاي ايرج جنتي است به شمار مي آورم که البته در بافت زبانی ترانه ننشسته است !

۵- زرتشت را ادامه اي بر خواب در بيداري و برف زنده ياد فرهاد بايد فرض كرد ، تلاشهايي براي رسيدن براي فرمهايي تازه براي موسيقي نوين و خارج از كليشه هاي معمول . البته كارهايي پراكنده در اين راستا در سالهاي اخير چه در داخل و چه در خارج صورت گرفته است كه هنوز به موج و جريان مستمري منجر نشده است .

۶- براي نمونه به دو نكته در اين ترانه از جنبه ي موسيقيايي توجه كنيد كه به دو ترانه از فرهاد اشاره مي شود : يكي جمعه شهيار و ديگري شبانه (2) شاملو كه در هر دو مورد آهنگساز و يا تنظيم كننده صرفا ملودي آن ترانه را در اينجا همراه با تصاوير مربوط به آن ( اين يكي كار كوجي است ) آورده شده يك پرسش : آيا نخستين گزينه ، بهترين گزينه است ؟؟ به نظر مي رسد مي شد استفاده ي آلترناتيو تري از اين حركت كرد !

نظر شما پس از بررسی منتشر می‌شود.

نظر باید در مورد مطلب حاضر باشد
از كلمات ركیك و توهین‌آمیز استفاده نشود
نظر نباید جنبه تبلیغاتی داشته باشد

اگر نظر شما حذف گردید و یا منتشر نشد، حتما یكی از موارد بالا را رعایت نكرده‌اید